Nederland krijgt nieuwe bril

Nederland krijgt een nieuwe bril. En niet zomaar een nieuwe bril, nee, een bril met een doorsnede van 350 kilometer. Radio-telescoop LOFAR is zaterdag officieel geopend: een uniek project in de wereld. Minister Van der Hoeven heeft de afgelopen acht jaar er weinig van gebakken op onderwijs en Economische Zaken, maar het is een politieke verdienste van haar dat LOFAR nu van start kan gaan.
Er is van alles fascinerend aan LOFAR: de technologie, de potentiële wetenschappelijke ontdekkingen, de potentiële commerciële toepassingen. Want nergens in de wereld staat zo'n mooie bril als in Nederland en dat is veel waard. Met LOFAR zullen we nieuwe dingen in de ruimte gaan zien, dingen die we tot nu toe niet konden zien. Met een beetje mazzel levert dat Nobelprijs-waardige ontdekkingen op, en met nog meer mazzel fundamenteel nieuwe inzichten over hoe het universum in elkaar zit.
Voor fundamenteel nieuwe inzichten is in de wetenschapsfilosofie een mooie term: een paradigma-wisseling. Hij komt van Thomas Kuhn die vijftig jaar geleden het boek 'The structure of scientific revolutions' schreef. Een paradigma is een manier van kijken, een samenhangend stelsel van modellen en theorieën die met elkaar een 'werkelijkheid' vormen. Volgens Kuhn bestaat het grootste deel van het wetenschapswerk uit normale wetenschap, periodes waarin mensen binnen het paradigma bezig zijn met het oplossen van puzzels. Heel soms wordt het paradigma succesvol ter discussie gesteld en wordt een nieuw paradigma dominant. Dat noemt Kuhn een revolutionaire fase in de wetenschap. Met een beetje mazzel levert LOFAR ons dus zo'n revolutie op. Revoluties ontstaan als de dominante theorie bepaalde verschijnselen niet kan verklaren, én als er een nieuwe kandidaat-theorie is die de potentie in zich heeft om die verschijnselen wel te verklaren. Als je denkt dat de zon om de aarde draait zijn zwerfsterren heel vreemd. Maar als aanneemt dat de aarde om de zon draait dan zijn die zwerfsterren opeens andere planeten en klopt de puzzel.
Het mag dan wetenschapsfilosofie zijn, het boek van Kuhn is erg leesbaar en echt een aanrader. Want de paradigma-theorie is erg bruikbaar als manier van kijken op andere plaatsen in de samenleving. Neem bijvoorbeeld de ontwikkeling van fundamenteel nieuw beleid: daar ontstaat alleen ruimte voor als het bestaande beleid rokend vastloopt en er opties voorhanden lijken te zijn die het probleem op kunnen lossen. Zoals files bestrijden met meer asfalt. Dat werkt al dertig jaar niet, maar rekeningrijden nemen we pas serieus sinds het in Londen werkt. Of neem de introductie van een nieuw product in een vastgelopen markt, zoals de iPhone van Apple drie jaar terug. Het was een revolutie in de markt voor mobiele telefonie en sindsdien is alles anders.
Hoe dan ook blijft er één ding als een paal boven water staan, wat LOFAR ook gaat vinden. En dat is het antwoord op de vraag: 'Wat is het doel van het leven, het universum en alles?'. Het antwoord op die vraag is en blijft tweeënveertig!