Focus en massa

Het nieuwe kabinet denkt na over een nieuwe innovatiebeleid. In de BNR Denktank denk ik met het kabinet mee over het Innovatiebeleid 2.0 aan de hand van drie spelregels:
a. Het mag geen extra geld kosten, want dat is er niet;
b. We laten ons niet gekmaken door de cijfers en de vergelijkingen met het buitenland;
c. We richten ons op de wereld achter de cijfers, op de mensen die werken in de kenniseconomie. Waar ondervinden die mensen hinder van het systeem en waar gaat het echt prima? En bovenal: waar krijgen ze dubbelzinnige boodschappen? Waar zitten de kromme prikkels?
Minister Verhagen kondigde een paar weken geleden aan hij het beleid wil richten op Topsectoren. Onderzoek moet in dienst komen te staan van sectoren van de economie waar Nederland sterk in is. De politiek wil onze aandacht concentreren op negen sectoren. Dit zijn ze: water, agro en food, tuinbouw en uitgangsmaterialen, high tech, life sciences, chemie, energie, logistiek en creatieve industrie.
En nu denkt iedere lezer: Oh, goh, ik werk ook in een topsector. En inderdaad, dis is wel heel breed. Dus het is een kwetsbaar idee. Toch is de centrale gedachte achter het beleid niet slecht. Het idee is om kritische massa op te bouwen. Dat heb je nodig voor een hoogwaardige, internationaal concurrerende clusters.
Maar de manier waarop Den Haag het wil realiseren is een kromme prikkel. Bedacht in Den Haag, maar een klus voor bestuurders van instellingen.
Het probleem: de beperkte macht van de bestuurder. Het klinkt heel belangrijk, voorzitter van het College van Bestuur. En vooral Rector Magnificus, dat klinkt magnifiek. Hun functies klinken alsof ze de baas zijn van een centraal en strak geleidde organisatie. In de praktijk heeft het functieprofiel meer weg van de marktmeester van de Albert Cuypmarkt. Hoogleraren en onderzoekers zijn minstens zo eigenwijs als marktkoopmannen. Dus een College van Bestuur kan eigenlijk maar weinig echt sturen.
Daarom komt dat streven naar focus & massa al twintig jaar niet van de grond in Nederland. Het is alsof de marktmeester van de Albert Cuyp aan zijn kraamhouders schrijft:

Beste mensen,
We hebben besloten om alle kramen 5% kleiner te maken, zodat de viskramen 50% meer ruimte kunnen krijgen.
Want uit ons marktonderzoek blijkt dat we daar echt heel sterk staan.

Negen van de tien marktkoopmannen reageert woest, en die ene die blij is durft het niet hardop te zeggen.
Focus en massa zonder centrale beloning is een kromme prikkel. Het is een onredelijke vraag aan de bestuurders van universiteiten, hogescholen en onderzoeksinstituten. Er is een oplossing en die kunnen we afkijken van Finland. De focus & massa operatie daar was even elegant als hard. Instellingen werd de mogelijkheid geboden om vrijwillig 5% van hun jaarbudget vrij te maken voor een door henzelf gekozen specialisatie. De nationale overheid verdubbelde dat bedrag, waardoor er opeens 10% van het universiteitsbudget beschikbaar kwam om echt massa op te bouwen. Dat werkt.